Фасол ҳақида

Ер шарида бу ўсимлик минглаб йиллардан бери инсонлар томониданекилиб келинмоқда. Бу ўсимлик, асосан, озиқ-овқат учун ишлатилади:Дони хом ёки пишган ҳолда ишлатилади. Истеъмолга яроқлинавларининг дуккакларида толалар кам бўлади, дуккакда уруғларўртасидаги юпқа пардалари ҳам нозик ёки майин бўлади.Фасолнинг қандли ёки қанд сақлайдиган навлари ҳам мавжуд.Ўсишига қараб, илашиб ёки зич, сиқиқ шакллари бўлади.Ботаник белгилари. Сиқиқ шакллари ёйиқ ёки қисқа бўлишимумкин. Зич сиқиқ шакиларида бўйи 25-60 см, илашиб ўсувчитурларида 2-5 м гача бўлади.

Поялари тўқ яшил, баъзан қизғиш бинафша тусда бўлади.Барглари учталик типда, барг банди узун 12-15 см узунликда, гуллариоқ, оқ пушти, тўқ пушти рангда бўлади, гуллари 2-3 кун даворнидагуллаб туради. Ўсиш даври навларига қараб 75-12 кун.Гули барча дуккаклилар гулига ўхшаб бешталик бўлиб елкан,иккита эшкак, иккита қайиқчадан иборат оталиклари ўнта бўлиб,тўққизтаси қўшилиб ўсган, биттаси алоҳида жойлашган. Оналиктугунчаси битта бўлиб, икки жинсли ҳисобланади.

Фасолнинг илдизлариўқ илдиз, 40-60 срн чуқурликка кириб боради, айримлари И м гачаҳам боради. Фасол илдизлари ҳаводан азотни ўзлаштириб, туганакбактериялар ҳосил қилади ва тупроқда қийин эрийдиган фосфорлибирикмалами ўсимлик учун ўзлаштиришга тайёр ҳолга келтиради.Дуккакларининг узунлиги 8-15 срн бўлиб, шакли ҳар хиИ -тўғри, букилган, қиличсимон, эгилган, япалоқ кўринишлардабўлади. Ҳар битта дуккакда 2-12 тагача уруғлар бўлади.Пишмаган дуккаклари сариқ, очяшил, бинафша, қизғиш тусдабўлиб, пишгач сариқ, қўнғир тусга киради.Бўйининг узунлиги турларига, ишлатилишига қараб ширин фасолкўп экилади, бу турдагиларнинг дуккагида қаттиқ пергаментқаватлар бўлмайди. Тез пишади.Фасолнинг барглари учталик типда бў либ, битта барг бандида 3та барг жойлашган, бир туп ўсимликда 12-21 тагача барг ҳосилқилади.Уруғларнинг ранги турларига қараб қизил, пушти, оқ, қора,жигарранг тусларда бўлиб, 1000 дона лИфуғининг вазни 200-250 г.гача келади.Биологик хусусиятлари. Ҳароратга талабчан бўлади, пастҳароратда суст ривожланади, ҳарорат 28-30°C бўлган жойда тезўсади. Майсалари қисқа муддатли ҳароратда нобуд бўлади, ҳавоҳарорати 35°C дан юқори бўлганда ўсишдан тўхтайди. Юқориҳароратда доимо тупроқда нам етарли бўлиши керак.Фасол ёруғликка талабчан ўсимлик, ҳаво булутли болсаҳосилдорлиги пасайиб кетади. Айниқса, ўсиш даврининг биринчияннида ёруғлик етарли бўлса, у жуда тез ўсади.Фасол намга талабчан, аммо намнинг ўта юқори ёкикам бўлиши ўсимлик учун фойдасиз. Тупроқда нам юқорибўлиб, ҳаво ҳарорати паст бўлса, гуллаши ва дуккак ҳосил қилишичўзилади, турли касалликлар пайдо бўлади. Пишиб етилган лИфуғдаоқсил миқдори ҳам кам бўлади.Фасол унумдор тупроқларда яхши ўсади, оғир тупроқларунинг учун яроқсиз, механик таркиби энгил тупроқларда яхширивожланади.Етиштириш усуллариФасол экиладиган майдонлар албатта унумдор бўлишикерак, шўрланган, ориқ, кислотали, енгил қумоқ тупроқларунинг учллн мос эмас. Фасол органик ва минерал ў ғитларникўп ўзлаштиради. Айниқса, калийли ўғитлар солиш ҳосилдорликнисезиларли даражада оширади. Кузда фасол экиладиган майдонларга90-120 кг фосфорли ва 8-10 тонна гўнг солинади. Экиш биланбирга 30 кг азотли ўғит берилади. Нитрагинсиз экилса, албатта экишбилан яна 40-45 кг азотли ўғит берилади. Нитрагин билан экилса,кейинчалик азотли ўғит беришнинг ҳожати йўқ Фасол уруғлариасосан тупроқ ҳаророти 14-15°C дан юқори бўлганда экиладиёки уни такрорий экин сифатида экиш ҳам яхши натижа беради.Тупроқда нам етарли бўлса, уруғлар такрорий экилганда 3-4кунда, баҳорда экилгаллда 5-6 кунда униб чиқади. Қуёшлимайдонларга экилиши маъқул, чунки қуёш тик тушиб ту рса,уруғ таркибида оқсил миқдори юқори бо ъ лади.Бу ўсимлик учун қатор ораси ишлалладиган экинлар яхшиўтмишдош бўлади, чунки майдонлар бегона ў тлардалл тозабўлади, ўсиш даврининг бошида бирмунча суст ривожланади. Маккажўхори, бугдой, ғўза, картошка ва сабзавот экинларияхши ўтмишдош бў лади. Фасол ўзи учун ёмон ўтмишдошҳисобланади, айниқса, ҳашаротлари тупроқда кў плаб сақланибқолади.Экиш учун уруғлар йирик, соғ•лом ва уруғчилик талабларигажавоб бериши керак. Экишдан олдин уруғлар албаттанитрагин билан ишланиб экилиши керак, алллмо уруғ нитрагин биланишланганда қуёш нурининг тик тушиб туришидан сақланади,акс ҳолда ризобиум бактериялари нобуд бўлади. Нитрагинлангануруғлар ҳамиша тупроққа экилади.Экиш меъёри майда уруғли фасолларда бир оз камроқ 50-55 кг, йирик уруғли навларда 90-100 кг бир гектарга сарфтанади.Уруғ сепилаётганда И метр узунликка 20-25 дона уруғтушиши керак.Экиш усули кенг қаторлаб 60 ёки 70 см кенгликда экилади,фасол қатор оралиғи ишланадиган ўсимликлар турига киради.Экиш чуқурлиги 4-5 см бўлиб, майда уруғлар нам етарлибўлган тллпроқларда 3-4 см, йирик уруғ лар 5-6 Силл чуқурликкаташланади. Фасол такрорий экин сифатида экилганда, албатта ҳавонингюқори ҳарорати ҳисобга олиниб, 5-6 см чукурликка ташланади.Баъзи ҳолларда фасол унлғлари бир уяга 2 таданжойланади. Қатороралари 2 тадан, ўсимлик 10-15 см баландликка етганда биринчикультивация қилинади. Қатор оралари 2 марта ишланиб, ўғитларберилади ва биринчи озиқлантириш биринчи учталик барглари ҳосилбўлганда, иккинчи озиқлантириш гуллаш фазасининг бошланғичдаврида ўтказилади. Биринчи озиқлантиришда, албатта азотли вафосфорли ўғит, иккинчисида фосфорли ва калийли ўғит бcрилади.Суғориш ер ости сувларининг жойлашишига қараб белгиланади,грунт сувлари юза жойлашган майдонларда 4-5 марта,грунт сувлари чуқур жойлашган майдонларда 5-6 марта 800-900 мл миқдорда берилади.Дуккаклари пишиши арафасида поянинг пастидан бош лаббарглари тўкила бошлайди.Фасолни сабзавот экинлари билан аралаш қилиб экиш мумкин.картошка, карам, лавлаги ва помидорларни 4 ёки 6 қаторидансўнг икки қатор фасол экиш мумкин. Аммо уни пиёз васелдерей билан аралаш экиб бўлмайди, чунки бу экинлар биологикжиҳатдан бир-бирига салбий таъсир кўрсатади.Чирмашиб ўсувчи фасолни етиштиришЧирмашиб ўсадиган фасолни етиштириш усуллари бинллунчабошқачароқ бўлади. Бунга сабаб бу тур фасол учунмахсус таянчлар бўлиши 16зим. Таянч чўплар қаторнингикки томонидан уялар ёнидан поялари бир-бирига қўшилиббоғланади. Поялари ўртасига Т шаклида таянч қоқилиб. инларорқали фасол поялари чўзилиши расмда кЎрсатилган.

Биологикхусусиятларига кўра бу тур фасол ҳам олдингиларига ўхшашиссиқда, намда яхши ривожланади, совуққа чидамсиз бўлиб,бўйининг баландлиги 3-5 м гача боради.Касалликлари ва зараркунандалариАнтракноз намлик кО»п бўлган йилларда учрайди.

Дуккакларива поясини қора-қўнғир доғлар босиб олади, бу касалликуруғлар ва ўсимлик қолдиқлари билан берилади.Қарши кураш: алмашиб экишга риоя қилиш, ўсимликқолдиқларини йўқ қилиб ташлаш.Бактериоз ўсимликнинг пояси, барглари ва дуккакларидаоч-қўнғир тусдаги мойли доғлар ҳосил қилади, вақт ўтиши биланулар катталашиб, секин-аста қурийди. Дуккаклар ёпишиб кетадива шакли бужмайиб қолади.Касаллик уруғи ва ўсимлик қолдиқлари билан бcрилади.Антракнозга қарши кураш усуИИари қў лланилади. Шунингдек, оқчириш ва кулранг чириш касаИИиклари учрайди. Ўргимчакканабегона ўтлар орқали фасол баргларига етиб келади ва баргнингорқа томонига уруғ қўяди. Ҳаво ҳарорати ИС-20ДC бўлганда4-6 суткада уруғлар етилади . Улар баргдаги озиқалар эвазигаяшайди, секин барглар қурийди ва тўкилади. Улар июн, июлойларида тез кўпаяди ва жуда тез зарарлайди.Қарши кураш: алмашлаб экиш. Туганак узунбуруни, бу -ҳашарот барча дуккаклиларда учрайди. Йўл-йўл узунбурунжуда хавфли, улар эрта баҳордан бош лаб баргларини ея бошлайди,у1ар уруғларини фасолнинг пастки барглари ва тупроққа қўяди,ўсабошлаган қуртлар тупроқ остида фасол илдизларида ҳосил бўлгантуганакларга жойлашиб, улар билан озиқланади. Тупроқда туганакбактерияламинг ҳаракати натижасида азот ҳосил бўлиш жараёнисусаяди.